خلاصهٔ کوتاه (فکت): وقتی برق سهفاز مغازه یا کارگاه تکفاز شده، یکی از فازها قطع یا ضعیف است اما بارهای تکفاز روی فاز باقیمانده کار میکنند. علائم: موتور سهفاز نمیچرخد یا صدای ناله میدهد، دستگاههای سهفاز خاموش، لامپها روشن، ولتاژ بین فازها غیرنرمال. کارهای ممنوع: ادامهٔ کار موتور سهفاز، وصل موتور به دو فاز با ترفند غیراستاندارد، افزایش بار روی فاز سالم. اقدام فوری: خاموش کردن موتورها، قطع فیوز، تماس با برقکار. پس از رفع، فازها را بسنجید قبل از استارت.
تکفاز شدن سهفاز در مغازه و کارگاه یعنی خطر سوختن موتور و توقف تولید. علائم، تفاوت با قطع کامل برق و کارهایی که نباید انجام دهید را در این راهنما روشن میکنیم.
برق سهفاز مغازه تکفاز شده؛ علائم چیست؟
شایعترین علامت این است که موتور سهفاز (کمپرسور، سنگ سمباده، دستگاه CNC، پمپ صنعتی) روشن نمیشود یا با صدای ناله و لرزش شدید میچرخد و حرکت واقعی ندارد. در عین حال لامپهای تکفاز و بعضی پریزها روشناند چون هنوز یک یا دو فاز زنده است. ولتمتر سهفاز روی تابلو نشان میدهد ولتاژ بین یکی از فازها و بقیه غیرنرمال یا صفر است. گاهی فقط دستگاه سهفاز خاموش است و صاحب مغازه فکر میکند «برق هست» و بار اضافه روی پریزهای تکفاز میگذارد.
علائم همراه: داغی تابلو، بوی سوختگی از کلید سهفاز، پریدن فیوز یک فاز، یا صدای وزوز. دستگیرهٔ کلید سهفاز گاهی داغ میشود حتی اگر موتور نچرخد. در خانهٔ مسکونی دو فاز شدن برق الگوی مشابه دارد اما در مغازه بار موتوری سنگینتر و خطر سوختن سریعتر است. اگر شارژر سهفاز دارید، ممکن است شارژ متوقف شود در حالی که روشنایی کار میکند. با همسایگان یا واحدهای کناری هم هماهنگ کنید؛ گاهی قطع فاز از ورودی ساختمان است و همهٔ مغازههای یک ردیف علامت مشابه میبینند.
چرا موتور سهفاز با دو فاز میسوزد؟
موتور سهفاز برای تولید گشتاور به سه فاز با اختلاف فاز ۱۲۰ درجه نیاز دارد. وقتی یک فاز قطع شود، میدان چرخان دیگر متعادل نیست؛ جریان در سیمپیچها بالا میرود، موتور داغ میشود و در مدت کوتاه (گاهی چند دقیقه) سیمپیچ میسوزد. صدای ناله قبل از دود هشدار است؛ اگر موتور را خاموش نکنید، تعمیر به تعویض کامل موتور تبدیل میشود.
وصل کردن موتور سهفاز به دو فاز با خازن یا ترفند غیراستاندارد برای «کار موقت» بسیار خطرناک است و نباید انجام شود؛ چنین اتصالی گشتاور کافی نمیسازد اما جریان را بالا میبرد. کمپرسور و پمپ سهفاز ساختمان همان الگو را دارند. کلید حرارتی موتور اگر در شرایط فاز ناقص پایین نرود، از سوختن جلوگیری نمیکند؛ به محض صدای ناله موتور را خاموش کنید و فیوز مدار موتور را پایین بزنید. پس از رفع قطع فاز، قبل از استارت مجدد ولتاژ هر سه فاز نسبت به هم و به نول باید نرمال باشد.
تفاوت تکفاز شدن با قطع کامل برق
در قطع کامل برق شهر یا فیوز اصلی، همه چیز خاموش است و خطر سوختن موتور سهفاز تحت ولتاژ نامتعادل وجود ندارد. در تکفاز شدن، بخشی از مدار زنده است و این وهم امنیت ایجاد میکند؛ ممکن است فکر کنید «برق داریم» و موتور را دوباره استارت بزنید. این وضعیت برای موتورها خطرناکتر از خاموشی کامل است؛ چون ولتاژ روی سیمپیچ نامتعادل است اما صفر نیست.
تشخیص با ولتمتر: در قطع کامل ولتاژ صفر است؛ در تکفاز شدن ولتاژ بین بعضی فازها نرمال و بین بعضی غیرنرمال یا صفر است. مثلاً ولتاژ ۴۰۰ ولت بین دو فاز سالم دیده میشود اما فاز سوم مرده است. چراغهای تکفاز ممکن است روشن بمانند اما شدت نور یا پایداری عوض شود؛ لامپها ممکن است زودتر بسوزند. با برقکار تماس بگیرید و تا اندازهگیری نشود موتور سهفاز را روشن نکنید؛ حتی یک استارت اشتباه میتواند موتور گران را از بین ببرد. در قطع کامل، کارگاه را میتوان با خیال راحت ترک کرد پس از خاموش کردن دستگاهها.
چه کارهایی وقتی فاز قطع شده نباید کرد؟
موتور سهفاز را بارها استارت نزنید؛ هر استارت تحت فاز ناقص آسیب را تشدید میکند. بار سنگین جدید (کولر، کمپرسور، دستگاه جوش) به فازی که هنوز زنده است وصل نکنید؛ ممکن است آن فاز هم بسوزد یا فیوز اصلی بپرد. سیمکشی موقت یا پرتابیدن سیم بین فازها برای «درست کردن» ممنوع و خطر آتشسوزی دارد.
خودسرانه فیوز یک فاز را با فیوز بزرگتر عوض نکنید؛ علت پریدن را پیدا کنید. اتصال موقت بین فازها با سیم پرتابی یا «زدن» فیوزها ممنوع است. دستگاه سهفاز را به پریز تکفاز وصل نکنید. روشن گذاشتن کمپرسور یا دستگاه CNC در امید به «خودش درست شود» ممنوع است؛ زمان تعطیلی تولید از استارت اشتباه گرانتر است. اگر بوی سوختگی یا دود از موتور دیدید، فیوز را قطع کنید و برقکار فوری بیاورید. برقکار شبانه روزی برای توقف تولید در شیفت شب ضروری است. برقکار تهران تابلو کارگاه را با ولتمتر سهفاز و ترمومتر اتصالات بازبینی میکند.
پس از رفع، استارت تدریجی موتورها زیر نظر برقکار انجام شود.
علائم مشابه در خانه: راهنمای دو فاز شدن را بخوانید.
پمپ ساختمان: عیبیابی پمپ قبل از استارت مجدد.
شارژر پارکینگ سهفاز: ظرفیت و فاز را چک کنید.
فیوز یک فاز پریده؛ فقط همان را عوض کنم؟
فیوز را با همان آمپر عوض کنید اما علت پریدن را هم بررسی کنید؛ ممکن است اتصال شل، بار نامتعادل، یا خرابی کلید سهفاز باشد. اگر دوباره پرید، موتورها را خاموش کنید و تکنسین بیاورید.
فقط موتور خاموش است؛ پریزها برق دارند. مشکل چیست؟
احتمال تکفاز شدن یا قطع یک فاز ورودی است؛ موتور سهفاز را روشن نکنید. ولتاژ سهفاز را بسنجید نه فقط یک پریز تکفاز.
آیا شرکت برق مقصر است؟
اگر دو فاز از ورودی کنتور قطع باشد، با اداره توزیع تماس بگیرید. اگر مشکل از تابلو داخلی یا فیوز واحد است، برقکار محلی باید رفع کند.
